KİŞİLİK BOZUKLUKLARI

"Karakterimiz, dünyayla aramızdaki bir köprüdür; ancak bu köprü esnekliğini kaybedip katılaştığında, artık bizi karşı kıyıya ulaştıran bir araç değil, bizi içine hapseden bir zindana dönüşür. Kişilik bozuklukları, ruhun bu katılaşma halidir." Her bireyin kendine has düşünme, hissetme ve çevreyle ilişki kurma biçimi vardır. "Kişilik" dediğimiz bu yapı, çocukluktan itibaren şekillenmeye başlayan ve yetişkinlikte stabilizesini kazanan bir bütündür. Ancak bazı bireylerde bu yapı taşları, toplumsal beklentilerden ve genel kabul görmüş davranış biçimlerinden belirgin şekilde sapar. Kişilik bozuklukları, sadece bir "huysuzluk" veya "geçimsizlik" durumu değildir; bireyin hem kendisine hem de sosyal çevresine kronik olarak acı veren, katılaşmış ve uyum yeteneğini kaybetmiş davranış örüntüleridir. Bilim dünyası, bu karmaşık tabloyu "hastalık" yerine "yapısal sapma" olarak nitelendirmeyi tercih eder. Çünkü grip gibi gelip geçici değil, bireyin benliğinin dokusuna işlenmiş bir durumdur. Bu alanın en önemli teorisyenlerinden biri olan ve özellikle sınır kişilik bozukluğu (borderline) üzerine çalışmalarıyla tanınan Otto Kernberg, kişilik yapısını "içsel nesne ilişkileri" üzerinden tanımlar. Kernberg’e göre kişilik bozuklukları, bireyin kendisini ve diğerlerini "tamamen iyi" veya "tamamen kötü" olarak bölmesinden kaynaklanır. Kernberg bu durumu şöyle açıklar: "Kişilik bozukluğu olan birey, duygusal bir bütünleşme sağlayamaz. Zihninde yarattığı siyah-beyaz dünya, gri tonlara yer bırakmaz. Bu durum, bireyin hem kendi kimliğini tutarlı bir şekilde algılamasını engeller hem de başkalarıyla kurduğu ilişkileri bir çatışma alanına dönüştürür. Temelde yatan şey, egonun parçalanmış yapısını koruma çabasıdır." Kişilik bozukluklarının oluşumunda tek bir nedenden bahsetmek bilimsel olarak mümkün değildir. Modern psikiyatri, "Biyo-Psiko-Sosyal" model üzerinden hareket eder. Yani genetik yatkınlık, beyin kimyası ve içinde büyüdüğümüz çevrenin (özellikle erken çocukluk dönemi) birleşimi, kişiliğimizin nihai mimarıdır.

GENETİK MİRAS MI, ÇOCUKLUK TRAVMALARI MI? 

"Kişilik bozukluğu olan birey, dünyayı kırık bir aynadan izler; o aynayı tamir etmek için önce aynanın hangi fırtınada ve neden kırıldığını anlamak gerekir." Kişilik bozukluklarının kökenine dair en güçlü açıklamalardan biri **"Biyososyal Teori"**dir. Bu teorinin kurucusu olan Marsha Linehan, özellikle duygusal regülasyon bozukluklarının nasıl ortaya çıktığını çarpıcı bir şekilde dile getirir: "Bazı çocuklar, genetik olarak duygusal uyaranlara karşı çok daha hassas doğarlar. Ancak bu hassasiyet, çocuğun duygularının sürekli geçersiz kılındığı, cezalandırıldığı veya görmezden gelindiği bir çevrede (invalidating environment) büyürse, kişilik bozukluğuna evrilir. Duygularını nasıl yöneteceğini öğrenemeyen çocuk, hayatta kalmak için aşırı uçlarda tepkiler vermeye başlar. Bu, biyolojik bir kırılganlığın sosyal bir reddedişle çarpışmasıdır." Bilimsel sınıflandırmada kişilik bozuklukları genellikle üç ana kümede (Cluster) toplanır: A Kümesi (Garip/Eksantrik): Paranoid, şizoid ve şizotipal bozukluklar. Bu gruptaki bireyler genellikle sosyal olarak geri çekilmiş ve kuşkuludur. B Kümesi (Dramatik/Duygusal): Antisosyal, borderline, narsisistik ve histriyonik bozukluklar. En çok dikkat çeken ve toplumsal sonuçları en ağır olan gruptur. C Kümesi (Kaygılı/Korkulu): Kaçıngan, bağımlı ve obsesif-kompulsif kişilik bozuklukları. Türkiye’de psikiyatri ve insan ruhu üzerine yazdığı derinlikli eserlerle tanınan merhum Engin Geçtan, kişilik bozukluklarının toplumsal ve bireysel kökenlerini "İnsan Olmak" adlı eserinde şu şekilde değerlendirmiştir: "Kişilik bozuklukları, insanın kendi olma hakkından vazgeçirilmesinin veya bu hakkı kullanamamasının bir sonucudur. Toplumun ve ailenin baskıcı beklentileri altında kendi özgünlüğünü yitiren birey, hayatta kalabilmek için yapay bir maske takar. Ancak bu maske zamanla cilde yapışır ve birey maske ile gerçek yüzü arasındaki farkı ayırt edemez hale gelir. Modern insanın trajedisi, yabancılaşmış bir kişiliğin içinde hapsolmaktır." Geçtan'ın vurguladığı "yabancılaşma", özellikle narsisistik kişilik bozukluğunda doruğa çıkar. Bu bireyler, içlerindeki derin boşluğu ve yetersizlik duygusunu, dışarıya yansıttıkları devasa bir özgüven ve hayranlık beklentisiyle kapatmaya çalışırlar. Oysa bu gösterişli yapının altında, incinmeye hazır küçük bir çocuk gizlidir. Nörobiyolojik açıdan bakıldığında ise, kişilik bozukluğu olan bireylerin beyinlerinde "fren mekanizması" ile "gaz mekanizması" arasında bir dengesizlik olduğu görülür. Prefrontal korteks (mantıklı karar verme merkezi) ile amigdala (duygusal tepki merkezi) arasındaki iletişim zayıftır. Bu durum, bireyin neden sonuçlarını bildiği halde dürtüsel davranmaya devam ettiğini açıklar. Beyin görüntüleme çalışmaları, özellikle antisosyal bireylerde empatiyle ilişkili bölgelerin daha az aktif olduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak, kişilik bozuklukları kader değildir; ancak iyileşme süreci sabır, farkındalık ve profesyonel destek gerektiren uzun bir yolculuktur. Şema Terapi, Diyalektik Davranış Terapisi (DBT) ve Psikanalitik yaklaşımlar, bireyin bu katılaşmış düğümlerini çözmekte önemli başarılar sağlamaktadır. Üniversite gençliği için bu konuyu anlamak, sadece klinik bir bilgi edinmek değil, insanın karmaşık doğasına karşı daha şefkatli ve bilinçli bir bakış açısı geliştirmektir. Unutulmamalıdır ki, her kişilik bozukluğu aslında bireyin bir zamanlar maruz kaldığı fırtınalarda hayatta kalmak için geliştirdiği bir savunma mekanizmasıdır; ancak fırtına dindiğinde o ağır zırhları çıkarmak, kişinin kendisiyle tanışması için en büyük adımdır.