Evrenin İki Farklı Dili: Bilim ve Dinin Epistemolojik Diyaloğu

Ortak Varoluş Sorularında Buluşmak

Kozmolojide yaşanan Büyük Patlama keşfi ve kuantum mekaniğindeki belirsizlik ilkeleri, bilimin sınırlarını kesin bir determinizmden çıkarıp anlam arayışına yaklaştırdığında Diyalog modeli kaçınılmaz bir ihtiyaç haline gelmiştir. Evrenin mekanik bir saat gibi işlediğini ve her şeyin önceden kesin olarak tahmin edilebileceğini savunan klasik fizik, Yirminci Yüzyılın başındaki atom altı keşiflerle sarsılmıştır. Kuantum fiziğiyle birlikte evrenin kumaşında bir belirsizlik ve potansiyel olduğu anlaşılmış, bu da madde dünyasını mutlak ve katı bir sınır olmaktan çıkarmıştır. Carleton Collegedan Ian Barbour, "Bilim dünyası evrenin nasıl işlediğine dair nedensellik ağlarını örerken, din bu işleyişin neden var olduğu ve ne anlam taşıdığı sorularına odaklanır; bu iki kulvar kozmoloji ve kuantum fiziğinin sınır çizgilerinde birbirini dışlamak yerine yapısal olarak tamamlar"[2] diyerek iki alanın sınır ortaklıklarına dikkat çeker.

Bu metodolojik yakınlaşma, Doğu ve Batı düşünce geleneklerinde de karşılık bulmuş, akıl ile nakli uzlaştırmaya çalışan rasyonel İslam filozoflarının evren tasavvurlarıyla da tarihsel bir paralellik göstermiştir. Örneğin, Farabi ve İbn Rüşd gibi düşünürlerin geliştirdiği felsefi sistemlerde, doğanın kanunlarını incelemek ile yaratıcıyı tanımak aynı bütünün iki yarısı olarak kabul edilir. "Hakikat hakikatle çatışmaz" ilkesi, rasyonel gözlem ile inancı tek bir potada eritir. Günümüzde modern astrofizik verileri, evrenin milyarda bir hassasiyetle kurulu olan ince ayarlı yapısını gözler önüne sererken, teolojiye de bu muazzam tasarımı anlamlandırmak adına rasyonel bir malzeme sunmaktadır. Bilim dünyasından gelen veriler, ilahiyatçılar için kuru birer formül olmaktan çıkıp, evrendeki nizamın matematiksel birer kanıtına dönüşmektedir.

Entegrasyon ve Bütüncül Bir Gelecek Vizyonu

Bilimsel keşiflerin büyük bir hız kazandığı Yirmibirinci Yüzyılda, genetik mühendisliği, biyoteknoloji ve yapay zeka gibi alanlar insanlığı yalnızca teknik gelişmelerle değil, çok ciddi ahlaki ve varoluşsal sorularla da karşı karşıya getirmektedir. Bilimin laboratuvarda ürettiği ham veri, insanın içsel pusulası ve kadim etik değerleri ile birleşmediğinde insanlık için yıkıcı bir tehdide dönüşme riski taşımaktadır. Bir atomun parçalanması insanlığa temiz bir enerji de sağlayabilir, bir şehri saniyeler içinde yok edecek bir bombaya da dönüşebilir. İşte bu noktada bilimin ürettiği gücün, dinin ve felsefenin inşa ettiği ahlaki zırh tarafından yönlendirilmesi zorunluluk arz eder. İnsan Genom Projesinin liderliğini yürütmüş olan ünlü genetikçi Francis Collins, "Yaşamın şifresini oluşturan DNA sarmallarını çözmek bilimsel olarak ne kadar büyüleyiciyse, bu muazzam mekanizmanın ardındaki sanatsal bütünlüğü ve insani değerleri kavramak da o kadar inanç ve huşu gerektiren bir boyuttur"[3] diyerek, laboratuvar önlüğü ile entelektüel derinliğin aynı potada eriyebileceğini kanıtlamaktadır.

Collins’in de işaret ettiği gibi, mikroskop altında gördüğümüz düzen ile gökyüzündeki milyarlarca galaksinin taşıdığı nizam aynı kaynaktan beslenmektedir. Bilim ile din arasındaki bu yapıcı etkileşim, insan zihninin tek kanatlı bir kuş gibi düşmesini engelleyerek, hem maddi evreni rasyonel olarak kavrayan hem de insanın manevi derinliğini koruyan bütüncül bir dünya görüşünün kapılarını aralamaktadır. Bir lise öğrencisinin merakla inceleyebileceği netlikte olan bu büyük resim, aynı zamanda en üst düzeydeki bir akademisyenin bile ciddiyetle üzerine eğileceği derinlikte bir evren tasavvuru vaat eder.

 [1] John Hedley Brooke, Oxford Üniversitesi, "Bilim ve din arasındaki tarihsel ilişkiler hiçbir zaman tek boyutlu bir savaş alanı olmamış, aksine her dönemin kendi sosyal ve entelektüel dinamikleriyle şekillenen derin bir karmaşıklık sergilemiştir", Archaeological Science Review, Londra, 2016

[2] Ian G. Barbour, Carleton College, "Bilim dünyası evrenin nasıl işlediğine dair nedensellik ağlarını örerken, din bu işleyişin neden var olduğu ve ne anlam taşıdığı sorularına odaklanır; bu iki kulvar kozmoloji ve kuantum fiziğinin sınır çizgilerinde birbirini dışlamak yerine yapısal olarak tamamlar", Issues in Science and Religion, New York, 1966

[3] Francis Collins, Ulusal Sağlık Enstitüleri, "Yaşamın şifresini oluşturan DNA sarmallarını çözmek bilimsel olarak ne kadar büyüleyiciyse, bu muazzam mekanizmanın ardındaki sanatsal bütünlüğü ve insani değerleri kavramak da o kadar inanç ve huşu gerektiren bir boyuttur", The Language of God: A Scientist Presents Evidence for Belief, Washington, 2006