Plastiğin Doğuşu

Sentetik Devrim: Leo Baekeland Ve Bakelit’in Doğuşu

Yirminci yüzyılın başına gelindiğinde kimyagerler artık yalnızca doğayı taklit etmekle yetinmek istemiyordu. Amaç, doğada hiç bulunmayan yeni moleküler yapılar oluşturmaktı. Bu devrimin merkezinde Belçikalı kimyager Leo Baekeland bulunuyordu.

Baekeland, 1907 yılında fenol ve formaldehit adlı iki kimyasalın kontrollü reaksiyonu sonucunda tamamen yeni bir malzeme elde etti. Bu madde sertti, ısıya dayanıklıydı ve elektrik akımını iletmiyordu. Baekeland buluşuna “Bakelit” adını verdi. Bugün bilim tarihçileri Bakelit’i “ilk tam sentetik plastik” olarak kabul eder.

Polimer kimyasının gelişiminde önemli bir figür olan Herman Mark, Baekeland’ın başarısını şöyle değerlendirir: "Bakelit yalnızca yeni bir malzeme değildi; insanın ilk kez doğada bulunmayan bir moleküler mimariyi tasarlayabildiğini gösteriyordu."[1]

Bakelit kısa sürede sanayide devrim yarattı. Elektrik prizleri, telefon gövdeleri, radyo kasaları ve otomobil parçaları bu malzemeden üretilmeye başladı. Çünkü metalden daha hafif, ahşaptan daha dayanıklı ve seramikten daha ucuzdu. Modern tüketim toplumunun temel altyapılarından biri bu malzeme sayesinde şekillenmeye başladı.

Kimyager Stephanie Kwolek, polimer araştırmalarının modern dünyadaki önemini şu şekilde ifade eder: "Polimer kimyası yalnızca yeni maddeler üretmez; aynı zamanda teknolojik uygarlığın sınırlarını genişletir."[2]

[1] Herman Mark, Polytechnic Institute of Brooklyn, "Bakelit doğada bulunmayan ilk tasarlanmış moleküler yapılardan biridir", Journal of Polymer History, New York, 1955

[2] Stephanie Kwolek, DuPont Research Laboratories, "Polimer kimyası teknolojik uygarlığın sınırlarını genişletir", Advanced Materials Journal, Delaware, 1990

Modern Dünya Ve Plastik Paradoksu

Yirminci yüzyıl ilerledikçe plastik üretimi adeta patlama yaşadı. Özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında petrol türevlerinden üretilen yeni polimer türleri geliştirildi. Polietilen, PVC, polipropilen ve naylon gibi maddeler günlük hayatın vazgeçilmez parçaları haline geldi. Tıpta steril enjektörler, gıda ambalajları, elektronik cihazlar ve otomotiv parçaları plastikler sayesinde daha ucuz ve erişilebilir hale geldi.

Plastiklerin sunduğu bu avantajlar, bilim insanlarını aynı zamanda yeni sorularla da karşı karşıya bıraktı. Günümüzde çevre bilimciler plastik atıkların doğada çok uzun süre kalabildiğini ve mikroplastik adı verilen küçük parçacıkların ekosistemlere yayıldığını ortaya koyuyor. Bu nedenle modern araştırmalar plastiklerin tamamen ortadan kaldırılması yerine daha sürdürülebilir alternatiflerin geliştirilmesine odaklanıyor.

Yeşil kimya alanının öncülerinden John Warner, bu yaklaşımı şu sözlerle açıklar: "Geleceğin malzemeleri yalnızca dayanıklı değil, aynı zamanda doğayla uyumlu olmak zorundadır."[1]

Bilimsel tartışmaların bir başka boyutu ise insanın doğayı anlama ve dönüştürme kapasitesine dair felsefi sorularla ilgilidir. Genetik bilimci Francis Collins, bilimsel keşiflerin anlamını değerlendirirken şöyle bir perspektif sunar: "Bilimin ortaya çıkardığı düzen, evrenin rastlantısal değil anlaşılabilir bir yapıya sahip olduğunu gösterir."[2]

Bugün plastikler modern uygarlığın hem en güçlü araçlarından biri hem de en karmaşık çevresel sorunlarından birini temsil ediyor. 19. yüzyılda fildişine alternatif arayan kimyagerlerin başlattığı deneyler, insanlığın doğayla kurduğu ilişkinin ne kadar derin ve çok katmanlı olduğunu hatırlatan bir hikâyeye dönüşmüş durumda. Her yeni keşif, insanın yalnızca yeni bir madde üretmediğini; aynı zamanda doğayı anlamaya yönelik uzun ve sabırlı bir araştırmanın parçası olduğunu gösteriyor.

[1] John Warner, Warner Babcock Institute for Green Chemistry, "Geleceğin malzemeleri doğayla uyumlu olmak zorundadır", Green Chemistry Perspectives, Massachusetts, 2013

[2] Francis Collins, National Institutes of Health, "Bilimin ortaya çıkardığı düzen evrenin anlaşılabilir bir yapıya sahip olduğunu gösterir", Science and Faith Dialogue, Washington, 2006