Yolsuzluk Neden Bitmiyor? Devlet Aklının Büyük Sınavı

Yolsuzluğun Bireysel Suçtan Sistemik Çürümeye Dönüşmesi

Yolsuzluk, devlet gücünün kişisel, ekonomik veya siyasi çıkar sağlamak amacıyla kötüye kullanılması olarak tanımlanmaktadır. Bir kamu görevlisinin rüşvet alması bu olgunun en bilinen ve ilkel biçimi olmakla birlikte, mesele bundan çok daha geniş bir coğrafyaya yayılmaktadır. Kamu ihalelerinin belirli bir şirketin çıkarlarına göre tasarlanması, devlet kaynaklarının özel menfaatler uğruna harcanması, liyakat esasının hiçe sayılarak akraba ve yakınların kritik görevlere getirilmesi, çıkar çatışmalarının ustaca gizlenmesi veya kamusal kararların güçlü lobilerin ve çıkar gruplarının baskısıyla şekillenmesi de yolsuzluğun farklı yüzleridir. Üstelik bu durum her zaman devasa meblağlardaki para transferleriyle gerçekleşmez. Bazen küçük bir rüşvet, bazen kişiye özel bir imar kararı, bazen de milyarlarca liralık bir devlet ihalesinin rekabeti tamamen ortadan kaldıracak biçimde kurgulanması suretiyle ortaya çıkar. Burada asıl temel sorun, kamusal gücün ortak iyilikten saparak kişisel ya da zümresel çıkarlar için araçsallaştırılmasıdır.

Devlet adamları veya kamu yetkilileri bu mekanizmayı işletirken çeşitli yöntemlere başvururlar. Doğrudan rüşvet, kamu kaynaklarının zimmete geçirilmesi veya kötüye kullanımı, kayırmacılık, sahte ve şişirilmiş sözleşmeler, gizlenen çıkar çatışmaları ile danışıklı ihale süreçleri bunların başında gelir. Ancak mesele sadece münferit memur eylemleriyle sınırlı kalmadığında, yani belirli ekonomik veya siyasi odakların devletin karar mekanizmalarını kalıcı olarak etkilemesi durumunda "Devletin Ele Geçirilmesi" adı verilen çok daha tehlikeli bir safhaya geçilir. Bu aşamada artık tekil bir siyasetçinin yolsuzluğundan ziyade, devletin kurallarının ve yasalarının belirli odakların çıkarları doğrultusunda yazıldığı bir sistemik çürüme başlar. Uluslararası alanda bu durumu inceleyen uzmanlar, kurumsal yapının bu tür hastalıklara karşı direncini artırmanın hayati olduğunu vurgulamaktadır. Bu bağlamda, "Yolsuzluğun önlenmesi yalnızca ahlaki bir arınma çağrısı değil, bizzat devlet mimarisinin rasyonel bir şekilde yeniden tasarlanması sürecidir"[1] değerlendirmesinde bulunan Prof. Dr. Susan Rose-Ackerman, Yale Üniversitesi (Yolsuzluk ve Yönetişim Politikaları Enstitüsü, "Devlet Tasarımı ve Kurumsal Çürüme", New York, 2018), sistemik önlemlerin bireysel erdemden katbekat üstün olduğunu savunmaktadır.

Şeffaflık ve Denetim: Sistemin Savunma Hatları

Transparency International kurumunun hazırladığı Yolsuzluk Algı Endeksi de rüşvet, kamu kaynaklarının kötüye kullanımı, nepotizm, çıkar çatışmaları, mal varlığı beyanlarının şeffaflığı, ihbarcıların yasal korunması ve devletin dar çıkar gruplarının etkisinden ne ölçüde arındırılabileceği gibi kritik alanları dikkate alarak küresel bir tablo sunar. İki bin yirmi beş yılına ait Yolsuzluk Algı Endeksi'ne bakıldığında, Türkiye yüz üzerinden otuz bir puanla yüz seksen iki ülke arasında yüz yirmi dördüncü sırada yer almaktadır. Küresel ortalamanın kırk iki puan olduğu düşünüldüğünde, aradaki makasın açıldığı net bir şekilde görülmektedir. Ancak bu endeks, ülkede o yıl tam olarak ne kadar para çalındığının bir muhasebe dökümü değildir. Dünyanın dört bir yanından uzmanların ve uluslararası iş dünyasının kamu sektöründeki işleyişe dair gözlemlerini, çok sayıda bağımsız veri kaynağıyla sentezleyen algı tabanlı bir ölçümdür. Düşük puan, o ülkenin kamu sektöründe kurumsal güvenin ve şeffaflığın zayıf algılandığını, dolayısıyla denetim mekanizmalarının alarm verdiğini ortaya koyar.

Peki bu döngü kırılabilir mi ve yolsuzluk gerçekten önlenebilir mi? Tamamen sıfırlanması tarihi ve sosyolojik gerçekler göz önüne alındığında son derece güç olsa da, dünya üzerindeki başarılı yönetim deneyimleri bunun büyük ölçüde azaltılabileceğini kanıtlamaktadır. Çözüm, her seçim döneminde aranan "kusursuz ve dürüst siyasetçi" mitine sığınmak değildir. Asıl mesele, dürüst olmayan, kötü niyetli veya çıkarcı bir yönetici iş başına gelse bile onun kolayca yolsuzluk yapamayacağı sarsılmaz bir devlet sistemi inşa etmektir. Bağımsız bir yargı erki, güçlü ve hareket alanı kısıtlanmayan bir Sayıştay, şeffaf kamu ihaleleri, halka açık bütçe bilgileri, katı çıkar çatışması kuralları, periyodik mal varlığı denetimleri, liyakate dayalı kariyer yönetimi, özgür ve korkusuz bir basın, ihbarcıları koruyan yasal şemsiye ve dijital denetim ağları bu sistemin vazgeçilmez parçalarıdır. Bu konuda Mark M. Pollard, University College London (Kurumsal Şeffaf Yönetim Çalışmaları, "Modern Devletlerde Şeffaflık ve Denetim Ağları", Londra, 2021) şu tespiti yapmaktadır: "Kamusal hesap verebilirlik, yalnızca bir denetim kriteri değil, demokratik devletin hayatta kalmasını sağlayan en temel oksijen kaynağıdır"[2].

Devlet Aklı: Kötü Niyete Karşı Dayanıklı Sistem

Yolsuzlukla mücadelede kurumsal güvencelerin rolü kadar, küresel ölçekte bilgiye erişim ve denetim standartlarının evrenselliği de büyük önem taşımaktadır. Çağdaş yönetim bilimciler, devletlerin iç denetim mekanizmalarının uluslararası şeffaflık standartlarıyla uyumlu hale getirilmesinin kaçınılmaz olduğunu belirtmektedir. Bu bağlamda Dr. Robert Klitgaard (Kollusion ve Yolsuzluk Ekonomisi Enstitüsü, "Yolsuzluk Dinamikleri ve Kontrol Mekanizmaları", Boston, 2015) tarafından yapılan değerlendirme yol göstericidir: "Yolsuzluk denklemi basit bir formüle dayanır; tekel artı takdir yetkisi eksi hesap verebilirlik eşittir çürüme"[3]. Bu formül, yetkinin sınırsız olduğu ve denetimin ortadan kalktığı her noktada yolsuzluğun kaçınılmaz bir son olarak ortaya çıktığını net bir şekilde gözler önüne sermektedir.

Yaşanan bu süreçlerin tümü, meselenin sadece teknik bir detay veya hukuki bir eksiklik olmadığını, doğrudan doğruya bir devlet aklı ve tasarımı problemi olduğunu göstermektedir. Bir ülkede denetim mekanizmaları kurumsal olarak güçlü, bilgiye erişim hızlı ve şeffaf, ihaleler kamuoyunun gözü önünde ve kamu görevlilerinin her kararı denetlenebilir durumdaysa, suistimal yapmak imkansıza yakın hale gelir. Buna karşılık, kararların kapalı kapılar arkasında alındığı, denetim organlarının işlevsizleştirildiği ve kamu gücünü elinde bulunduranların hesap vermekten muaf tutulduğu sistemlerde yolsuzluk kendiliğinden geniş bir hareket alanı bulur. Tüm bu analizler ışığında, yolsuzlukla mücadelenin temel sorusu "Devletin başına nasıl iyi ve erdemli insanlar getirebiliriz?" sorusu değil, "Devletin başına kim gelirse gelsin, kamu gücünü kişisel çıkarları için kötüye kullanmasını nasıl imkansız hale getirebiliriz?" sorusudur. Gerçek devlet aklı da tam bu noktada başlar: İnsanların vicdanına ve iyi niyetine sığınmak yerine, sistemi her türlü kötü niyete ve sapmaya karşı dayanıklı ve sarsılmaz bir yapıya kavuşturmak.

[1] Prof. Dr. Susan Rose-Ackerman, Yale Üniversitesi, Yolsuzluk ve Yönetişim Politikaları Enstitüsü, "Devlet Tasarımı ve Kurumsal Çürüme", New York, 2018

 [2] Mark M. Pollard, University College London, "Kurumsal Şeffaf Yönetim Çalışmaları, Modern Devletlerde Şeffaflık ve Denetim Ağları", Londra, 2021

[3] Dr. Robert Klitgaard, Kollusion ve Yolsuzluk Ekonomisi Enstitüsü, "Yolsuzluk Dinamikleri ve Kontrol Mekanizmaları", Boston, 2015