Prof. Dr. Üner Tan Kimdir?

Prof. Dr. Üner Tan, nörofizyoloji, sinirbilim, insan hareket sistemi ve evrimsel biyoloji alanlarında çalışmalar yapan Türk bilim insanıdır. Özellikle insanlarda görülen alışılmadık dört ayaklı yürüme biçimini araştırması ve 2005 yılında tanımladığı klinik tabloya “Üner Tan Sendromu” adının verilmesiyle uluslararası bilim literatüründe tanınmıştır. Bunun yanında uzun yıllar motor sistem, beyin lateralizasyonu, el tercihi, bilişsel işlevler, zekâ, parmak uzunluğu ve cinsiyet farklılıkları üzerine araştırmalar yürütmüştür.

Üner Tan'ın çalışmaları özellikle insanların iki ayak üzerinde yürümesinin nörolojik ve biyolojik temelleri ile insan hareket sisteminin evrimi arasındaki ilişkiye odaklanmıştır. Ancak onun “Üner Tan Sendromu”nu insanın evrimsel geçmişine dönüş veya “tersine evrim” modeli olarak yorumlayan bazı görüşleri, daha sonraki araştırmacılar tarafından tartışılmıştır. Örneğin 2014 tarihli bir PLOS ONE çalışması, sendromdaki dört ayaklı yürümenin primatlara özgü bir yürüyüş biçimi olduğu iddiasını desteklemediğini ve hareketin biyomekanik ilkelerle açıklanabileceğini ileri sürmüştür.

Künye Bilgileri

Doğum Tarihi ve Yeri: 1 Mayıs 1937, Ünye, Ordu.

Ölüm Tarihi ve Yeri: 4 Şubat 2022, Adana.

Akademik Ünvan: Prof. Dr., fizyoloji ve nörofizyoloji alanında bilim insanı.

TÜBA Üyeliği: 1994 yılında Türkiye Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi; TÜBA kayıtlarında Şeref Üyesi olarak yer almaktadır.

Kurum: Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı.

Memleketi / Kökeni: Ünye, Ordu; Karadeniz bölgesi.

Akademik ve Bilimsel Kariyeri

Üner Tan, ilkokul eğitimini 1945-1950 yılları arasında Vezirköprü'de, ortaokul ve lise eğitimini ise Osmancık, Çorum ve İzmir'de tamamladı. 1956 yılında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne başladı ve 1960 yılında mezun oldu. Daha sonra Almanya'ya giderek Göttingen Üniversitesi'nde tıp eğitimi ve Max-Planck Araştırma Enstitüsü'nde nörobilim/fizyoloji alanında doktora çalışmaları yürüttü. 1966 yılında bu eğitim ve araştırma dönemini tamamladı.

1966-1967 yıllarında Max-Planck Institute for Medical Research'te yardımcı doçent, 1967-1969 yıllarında ise Göttingen Üniversitesi Fizyoloji Enstitüsü'nde yardımcı doçent olarak görev yaptı. 1969 yılında Türkiye'ye döndü ve Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde akademik çalışmalarına başladı. Daha sonra Erzurum Atatürk Üniversitesi ve Trabzon Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde görev yaptı. 1973 yılında doçent, 1977 yılında profesör oldu. 2002 yılında Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde göreve başladı ve akademik kariyerinin önemli bölümünü burada sürdürdü. 2004 yılında emekli olmasına rağmen Çukurova Üniversitesi'nde kıdemli araştırmacı olarak bilimsel çalışmalarına devam etti.

Tan'ın erken dönem araştırmaları ağırlıklı olarak omurilik ve motor sistem fizyolojisi üzerineydi. Daha sonraki çalışmalarında beyin lateralizasyonu, sağ-sol beyin farklılıkları, el tercihi, zekâ, parmak uzunlukları, cinsiyet farklılıkları ve bilişsel işlevler gibi konulara yöneldi. Bilimsel kariyerinin ilerleyen döneminde ise insan hareketinin evrimi ve özellikle dört ayaklı yürüme vakaları üzerinde yoğunlaştı. Kendi bilimsel otobiyografisinde de çalışmalarının motor sistemden beyin lateralizasyonuna, el tercihi ve bilişsel özelliklerden Üner Tan Sendromu'na doğru geliştiğini anlatmaktadır.

Üner Tan'ın uluslararası bilim dünyasında en çok tanınmasını sağlayan çalışma, insanlarda alışılmış dört ayaklı yürüme gösteren bazı aileleri incelemesidir. 2005 yılında tanımladığı bu klinik tablo daha sonra “Üner Tan Sendromu” olarak adlandırıldı. 2006 yılında International Journal of Neuroscience dergisinde yayımlanan çalışmasında, bir akraba evliliği sonucu oluşmuş ailede 19 çocuktan 5'inde dört ayaklı yürüme, konuşma bozukluğu ve ciddi bilişsel sorunların bulunduğunu bildirdi; soyağacı incelemesi otozomal çekinik kalıtımla uyumlu bir görünüm ortaya koyuyordu.

Tan, bu bulguları insan iki ayaklılığının evrimi ve sinir sisteminin gelişimi açısından yorumladı. Özellikle dört ayaklılığın insan evriminde daha eski bir motor organizasyonun yeniden ortaya çıkması olabileceğini savundu. Ancak bu yorum, sendromun daha sonra yapılan genetik ve biyomekanik araştırmaları ışığında tartışmalı hale geldi. Örneğin 2008 yılında yayımlanan bir araştırmada Türkiye'deki bazı ailelerde görülen dört ayaklı yürüme fenotipinin VLDLR genindeki mutasyonlarla ilişkili olduğu gösterildi. Araştırmacılar ayrıca aynı fenotipin farklı ailelerde genetik olarak heterojen olabileceğini ortaya koydu.

2017 yılında yayımlanan araştırmalarda ise TUBB2B genindeki homozigot bir mutasyonun Üner Tan Sendromu ile ilişkili olduğu gösterildi. Bu çalışma, sendromun en azından bazı ailelerde beynin gelişiminde görev alan mikrotübül yapısıyla ilişkili genetik bir bozukluk olarak açıklanabileceğini ortaya koydu. Böylece Üner Tan'ın ilk gözlemleri, daha sonraki moleküler genetik araştırmaların da konusu haline geldi.

Tan'ın sendrom üzerine çalışmaları yalnızca ilk tanımlamayla sınırlı kalmadı. 2010 yılında yayımladığı kapsamlı çalışmada sendromun tarihçesini, klinik özelliklerini, genetik boyutunu, beyin görüntüleme bulgularını ve dört ayaklı yürümenin dinamiklerini değerlendirdi. Çalışmada Türkiye'nin farklı bölgelerinde belirlenen ailelerden ve MR/PET incelemelerinden elde edilen bulgulardan söz edilmektedir.

Bilimsel çalışmalarının bir başka yönünü insan hareketleri ile bilişsel sistem arasındaki ilişki oluşturdu. El tercihi, sağ-sol beyin farklılıkları, parmak uzunluklarının biyolojik özelliklerle ilişkisi ve insan motor sisteminin gelişimi üzerine çok sayıda araştırma yaptı. ScienceDirect'in akademik profilinde Üner Tan adına 215 bilimsel doküman ve 29 h-indeksi gösterilmektedir; ResearchGate profilinde ise 278 yayın ve 5.589 atıf bilgisi yer almaktadır. Bu farklılıklar, kullanılan veri tabanlarının kapsadığı yayın ve atıf kayıtlarının değişmesinden kaynaklanmaktadır.

Tan aynı zamanda International Journal of Neuroscience dergisinin editörlüğünü yaptı ve çeşitli uluslararası bilim kuruluşlarında görev aldı. Türkiye Bilimler Akademisi'ne 1994 yılında üye seçildi. TÜBA'nın vefatı üzerine yayımladığı biyografik kayıtta, onun uzun yıllar nörofizyoloji alanında çalışan ve uluslararası bilim çevrelerinde tanınan bir araştırmacı olduğu belirtilmektedir.

Bilimsel kariyeri boyunca çeşitli ödüllere layık görüldü. TÜBİTAK'ın resmi kayıtlarında 1973 Sağlık Bilimleri alanında TÜBİTAK Teşvik Ödülü alan bilim insanları arasında Doç. Dr. Üner Tan'ın adı yer almaktadır. TÜBA ise biyografisinde 1985 Amerika'da Şeref Doktorası, 1986 Einstein Barış ve Bilim Ödülü, 1991 Nobel Barış ve Bilim Madalyası, 1992 Hayat Boyu Altın Akademi Ödülü, 1998 Amerikan Biyografi Enstitüsü Altın Kayıt Ödülü ile Eczacıbaşı Tıp ve Sedat Simavi Vakfı Tıp Ödülü gibi çeşitli ödül ve unvanlara layık görüldüğünü belirtmektedir.

Eserleri, Kitapları ve Makaleleri

Üner Tan'ın bilimsel üretimi ağırlıklı olarak nörofizyoloji, motor sistem, beyin lateralizasyonu, insan hareketi ve Üner Tan Sendromu üzerine yayımlanan makalelerden oluşmaktadır. Ayrıca bilimsel çalışmalarını ve kişisel bilim serüvenini anlattığı “My Scientific Odyssey” başlıklı otobiyografik çalışması 2004 yılında Neuroanatomy dergisinde yayımlanmıştır.

“A new syndrome with quadrupedal gait, primitive speech, and severe mental retardation as a live model for human evolution” başlıklı makalesi 2006 yılında International Journal of Neuroscience dergisinde yayımlandı. Çalışmada Üner Tan Sendromu'nun klinik özellikleri ve kalıtım biçimi ele alındı. DOI numarası 10.1080/00207450500455330'dur.

“Evidence for ‘Unertan Syndrome’ and the evolution of the human mind” başlıklı 2006 tarihli çalışmasında ikinci bir aileyi inceleyerek sendromun nörolojik özellikleri ile insan zihninin evrimi arasında kurduğu teorik bağlantıları ele aldı. Makale International Journal of Neuroscience dergisinin 116. cildinde yayımlandı. DOI numarası 10.1080/00207450600588733'tür.

“A wrist-walker exhibiting no ‘Uner Tan Syndrome’: a theory for possible mechanisms of human devolution toward the atavistic walking patterns” başlıklı 2007 tarihli araştırmasında, Üner Tan Sendromu tanısı bulunmayan bir insanın bilekleri üzerinde yürüme biçimini inceledi ve bu hareketin nörolojik ve evrimsel açıdan nasıl açıklanabileceğini tartıştı. Makale International Journal of Neuroscience dergisinde yayımlandı. DOI numarası 10.1080/00207450600936866'dır.

“Uner Tan syndrome: history, clinical evaluations, genetics, and the dynamics of human quadrupedalism” başlıklı 2010 tarihli çalışma, sendrom üzerine yaptığı araştırmaların kapsamlı bir değerlendirmesidir. The Open Neurology Journal dergisinde yayımlanan makalenin DOI numarası 10.2174/1874205X01004010078'dir ve çalışma açık erişimlidir.

“Sex differences in quadrupedal walking gaits of Uner Tan syndrome cases, healthy humans and nonhuman primates” başlıklı 2017 tarihli araştırmasında dört ayaklı yürüme biçimlerinde cinsiyete bağlı farklılıkları değerlendirdi. Araştırma, sendromlu bireylerin yanı sıra sağlıklı insanlar ve insan dışı primatların yürüyüş biçimlerini karşılaştırdı.

Üner Tan'ın araştırmaları daha sonraki genetik çalışmalar için de önemli bir inceleme alanı oluşturdu. Özellikle VLDLR ve TUBB2B genleriyle ilgili çalışmalar, onun tanımladığı fenotipin altında yatan biyolojik mekanizmaların moleküler düzeyde araştırılmasına örnek oluşturmaktadır.

Üner Tan kişisel bilimsel arşivi:
https://unertan.com/

Üner Tan – kişisel biyografi ve akademik geçmiş:
https://unertan.com/about-me

TÜBA – Üner Tan biyografisi ve vefat duyurusu:
https://www.tuba.gov.tr/tr/haberler/akademiden-haberler/tuba-seref-uyesi-prof.-dr.-uner-tan-vefat-etti

TÜBİTAK – Geçmiş yıllarda TÜBİTAK Teşvik Ödülü alanlar:
https://tubitak.gov.tr/tr/kurumsal/oduller/gecmis-yillarda-tubitak-tesvik-odulu-alanlar

PubMed – Üner Tan bilimsel yayınları:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Uner+Tan

Üner Tan Sendromu – 2010 açık erişimli çalışma:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21258577/

VLDLR ve dört ayaklı yürüme – PNAS çalışması:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18326629/

TUBB2B mutasyonu ve Üner Tan Sendromu:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28013290/

My Scientific Odyssey:
https://www.researchgate.net/publication/26403800_My_scientific_odyssey