Hayvanlar Aleminde Kar Zarar Ekonomisi

Maliyet Ve Fayda Dengesinde Karar Anı

İnsanlık, parayı icat ederek enflasyon, borsa, bankacılık ve sigorta gibi karmaşık yapılar kurmuş olsa da iktisadın temel ilkesi olan kıt kaynakların yönetimi, yeryüzünün en eski canlı mekanizmasıdır. İnsan ekonomisi soyut finansal enstrümanlar üzerinden dönerken, doğadaki vahşi yaşam doğrudan gerçek sermaye, yani enerji, zaman ve hayatta kalma endeksiyle ticaret yapar. Canlıların besine, suya ve güvenli bir üreme alanına ulaşmak için harcadıkları emek, elde edecekleri hayati kazançtan fazla olamaz. Biyoekonomi ve davranışsal ekoloji alanında yapılan araştırmalar, hayvanların bir işe kalkışmadan önce tıpkı bir şirket yöneticisi gibi matematiksel maliyet analizi yaptığını ortaya koymaktadır. Doğadaki bu kusursuz sermaye yönetimi, verimliliğin en vahşi ve en rasyonel sınırını çizer.

Bu rasyonel hesabın en somut örneklerinden biri, sahillerde besin arayan kargaların avlanma stratejilerinde görülür. Ceviz ya da sert kabuklu deniz salyangozlarını kırmak isteyen bir karga, avını gagasıyla kavrayarak gökyüzüne yükselir ve belirli bir yükseklikten kayaların üzerine bırakır. Alan çalışmalarında, kargaların bu işlem için ısrarla yaklaşık "beş metre" yüksekliği tercih ettiği gözlemlenmiştir. Çünkü daha alçak bir mesafeden bırakılan kabuk kırılmamakta ve harcanan emek boşa gitmekte, daha yüksek bir irtifaya çıkılması ise fazladan kas gücü tüketerek kârlılık oranını düşürmektedir. Hayvan, en düşük maliyetle en yüksek kalori getirisini elde edeceği optimal noktayı milimetrik olarak belirlemiştir "[1]. Nitekim bilim dünyası bu durumu, canlıların en az maliyetle en yüksek verimi hedeflediğini söyleyen "Optimal Besin Arama Teorisi" ile açıklamaktadır "[2]. Anadolu coğrafyasındaki leş kargalarının da benzer şekilde cevizleri karayollarındaki araçların altına bırakarak minimum enerjiyle maksimum kazanç sağlama yöntemleri, bu evrensel ekonomik mantığın yerel bir yansımasıdır.

Vampir Yarasaların Sosyal Sigorta Havuzu

Yaban hayatındaki ekonomik sistem, yalnızca bireysel kar-zarar hesaplarıyla sınırlı kalmayıp kurumsallaşmış risk yönetimi modellerini de barındırır. Geceleri kan emerek beslenen vampir yarasalar için avlanma süreci, yüksek riskli bir girişimdir. Üst üste "kırk sekiz saat" boyunca beslenemeyen bir yarasa, metabolizma hızı nedeniyle açlıktan ölme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bu ölümcül riski minimize etmek isteyen koloni bireyleri, aralarında muazzam bir "sosyal sigorta havuzu" kurmuşlardır. Avdan eli boş dönen ve ölüm riski taşıyan bir yarasa yuvaya döndüğünde, o gece başarılı bir av geçiren diğer koloni üyeleri, emdikleri kanın bir kısmını arkadaşlarına kusarak ikram ederler.

Dışarıdan bakıldığında saf bir fedakarlık gibi görünen bu davranış, aslında tamamen "karşılıklı özveri" esasına dayanan dinamik bir kredi ve sigorta sözleşmesidir. Kan bağışında bulunan bir yarasa, gelecekte kendisi avlanamadığında, bugün hayatını kurtardığı hayvandan bu borcu tahsil edeceğini bilir. Sistem, suistimallere karşı son derece katı kurallarla korunmaktadır; sürekli yardım alan ancak kendi avlandığında bunu koloniden esirgeyen bencil bireyler hızla tespit edilir. Toplumdan dışlanan bu canlıların bir anlamda kredi notu düşürülür ve bir daha finansal destek havuzundan yararlanmalarına izin verilmez. Bu durum, finansal piyasalardaki risk paylaşımı ve sigortacılık mantığının doğadaki en net karşılığıdır [3].

Doğal Ortaklıklar Ve Kolonilerin Gayrisafi Hasılası

Mikro ölçekten makro sisteme geçildiğinde, sosyal böceklerin kolonilerindeki iş gücü piyasası ve tahsis mekanizmaları, modern endüstriyel fabrikaları gölgede bırakacak bir micro-üretim ekonomisi sergiler. Karıncalar, arılar ve termitler dünyasında her bireyin toplumsal üretimdeki rolü kesin sınırlarla çizilmiştir. Tarlacılar ham madde lojistiğini sağlar, askerler dış tehditlere karşı güvenlik bariyeri oluşturur, bakıcılar kreş hizmeti vererek geleceğin iş gücünü yetiştirir, kraliçe ise üretimin ve demografik sürdürülebilirliğin merkezinde yer alır. Koloninin toplam kaynaklarında bir daralma yaşandığında ya da bir kriz baş gösterdiğinde, iş gücü piyasası serbest piyasa esnekliğiyle hemen yeniden organize olur; tarlacılar savunmaya, bakıcılar ise kaynak arayışına kaydırılarak kriz yönetimi planı devreye sokulur.

Bu kurumsal üretim süreçleri, mekansal bir mülkiyet ve emlak ekonomisiyle desteklenir. Bir aslan sürüsünün ya da bir kuşun kendi yaşam alanını idrar, koku veya akustik sinyallerle sınırlandırması, modern hukuktaki mülkiyet hakkının ilk prototipidir. Bu sınırlandırılmış alan, sürünün tüm kaynaklarını barındıran temel üretim tesisidir. Hayvanlar, bu gayrimenkulü korumak için gereken askeri maliyeti (savaşma, yaralanma riski ve enerji kaybı), o arazinin getirdiği reel fayda (av bolluğu, su kaynakları) ile sürekli kıyaslarlar. Eğer bölgeyi savunmanın bedeli, bölgenin ekonomik getirisini aşmaya başlarsa, canlılar o mülkü hızla tasfiye ederek daha verimli yeni coğrafyalara göç ederler. İnsanlık borsalarda sanal kağıtları çarpıştırırken, doğa milyarlarca yıldır dünyanın en eski, en rasyonel ve en verimli işleyen serbest piyasa ekonomisini kendi fiziksel kurallarıyla işletmeye devam etmektedir.

[1] Dr. Reto Zach, University of British Columbia, "Kargaların sahil şeridindeki salyangozları kırarken sergilediği tam beş metrelik uçuş mekaniği, hayvanlar aleminde işletilen mekanik kar-zarar hesabının en somut laboratuvar kanıtıdır.", Behavioral Ecology and Sociobiology, Vancouver, 1979

[2] Prof. Dr. Eric Charnov, University of Utah, "Optimal Besin Arama Teorisi, canlıların doğada enerji tüketimini en aza indirirken besin değerini en üst düzeye çıkarmak adına kusursuz bir matematiksel rasyonalite ile hareket ettiğini doğrulamaktadır.", Evolutionary Ecology Review, Salt Lake City, 1976

[3] Prof. Dr. Gerald S. Wilkinson, University of Maryland, "Vampir yarasalar arasındaki karşılıklı kan paylaşımı, biyolojik bir yardımlaşmanın ötesinde, dolandırıcılığın cezalandırıldığı ve borçluluk ilişkilerinin sıkı takip edildiği bir sosyal sigorta sistemidir.", Nature Journal of Biology, Maryland, 1984