Son Üç Yüz Yılda Bilim Neden Birden Sıçradı?

İnsanlık binlerce yıl boyunca ok ve yay kullandı, at arabalarıyla yol aldı, rüzgârın ve kas gücünün sınırlarında yaşadı. Ardından, tarihsel ölçekte son derece kısa bir zaman diliminde; nükleer enerji, ses üstü uçaklar ve yapay zekâ ortaya çıktı. Bu tablo ilk bakışta bir “ani mucize” gibi görünür. Oysa bu sıçrama, tek bir icadın ya da birkaç dâhinin eseri değildir. Son üç yüz yıldaki dönüşümün arkasında, daha derin ve daha az görünür bir kırılma vardır: insan düşüncesinin dogmatik çerçeveden özgür düşünceye geçişi. Bilimsel sıçramayı anlamak için makinelerden önce, zihniyet değişimini analiz etmek gerekir.

Birden Olmuş Gibi Görünen Ama Yavaş Biriken Değişim

Bilimsel ilerleme lineer değildir; çoğu zaman üstel bir eğri izler. Bu durum, uzun süre “hiçbir şey olmuyor” hissi yaratırken, belirli bir eşik aşıldığında ani bir patlama algısı doğurur. Harvard Üniversitesi’nden Steven Pinker, modern dünyanın gelişimini incelerken ilerlemenin “algısal olarak ani, tarihsel olarak kademeli” olduğunu vurgular[1] . Binlerce yıl boyunca biriken bilgi, belirli kurumsal ve zihinsel koşullar oluşmadan üretken bir sisteme dönüşememiştir. Sıçrama, bilginin miktarında değil; bilginin işlenme biçiminde yaşanmıştır.

Dogmatik Düşünceden Kopuş ve Bilginin Sisteme Geçişi

Antik ve ortaçağ dünyasında bilgi çoğunlukla kişiseldi. Usta–çırak ilişkileri, saray himayesi ya da dini otoriteler bilgi üretiminin sınırlarını belirliyordu. Yanlışlanabilirlik yoktu; doğrular kutsallaştırılmıştı. Cambridge Üniversitesi’nden Karl Popper, modern bilimin temelini şu ilkeye bağlar: “Bilim, doğrulanmak için değil, yanlışlanmak için vardır”[2] . Bu yaklaşım, dogmanın tam karşısında yer alır. Bilginin kişiden bağımsızlaşıp akademiler, dergiler ve kurumsal hafıza içinde dolaşıma girmesi, bilimsel hızlanmanın en kritik eşiğidir. Matbaanın etkisi sadece bilgiyi çoğaltmak değil, hatayı görünür kılmaktır.

Özgür Düşünce: Bilimin Motoru, Vicdanın Zemini

Bilimsel sıçramayı mümkün kılan özgür düşünce, yalnızca “nasıl yapılır?” sorusunu değil, “yapılmalı mı?” sorusunu da gündeme getirir. Stockholm Kraliyet Bilimler Akademisi’yle ilişkili çalışmalarıyla tanınan Alfred Nobel, dinamiti icat ettikten sonra yarattığı yıkımı sorgulamış ve servetini insanlığa katkıyı ödüllendiren bir mirasa dönüştürmüştür. Bu tutum, özgür düşüncenin etik boyutunu gösterir. Buna karşılık Hannah Arendt, The New School for Social Research’te yürüttüğü çalışmalarında totaliter rejimlerde bilimin ahlaki sorgulamadan nasıl koparıldığını analiz eder ve “kötülüğün sıradanlığı” kavramını ortaya koyar [3]. Nazi Almanyası’nda teknik yeterlilik yüksekti; ancak özgür düşünce yoktu. Sonuç, bilim değil, felaket oldu.

Kopya Teknoloji ile Özgür Bilim Arasındaki Fark

Günümüzde Çin ve Rusya gibi ülkeler yüksek teknolojiler üretmektedir; ancak bu üretim çoğunlukla uygulama ve ölçekleme düzeyindedir. MIT’den Noam Chomsky, özgür düşüncenin olmadığı ortamlarda bilimin değil, yalnızca verimliliğin geliştiğini belirtir[4]. Paradigma kuran bilim, otoriteye rağmen konuşabilen bireyler gerektirir. Çin’de yapay zekâ sistemleri hızlı ve ucuzdur; fakat temel sorular çoğu zaman devlet hedefleriyle sınırlıdır. Rusya’da ise Yandex örneğinde görüldüğü gibi, teknoloji ideolojik kontrol alanına girdiğinde sürdürülebilirliğini kaybeder. Kopyalama mümkündür; fakat bilimsel devrim kopyalanamaz.

Bolluk Çağında Yoksulluk Sorusu ve Sistemlerin Sınavı

Bugün dünya tarihinde eşi görülmemiş bir üretim kapasitesi vardır. Buna rağmen yoksulluk ve eşitsizlik sürmektedir. Columbia Üniversitesi’nden Joseph Stiglitz, küresel ekonomideki sorunun üretim değil, dağıtım olduğunu vurgular[5]. Bu sorgulama, özgür düşüncenin modern tezahürüdür. Kapitalizm, bu nedenle evrilmek ve insancıllaşmak zorunda kalmaktadır. Ancak Ortadoğu, Rusya ve Çin gibi bölgelerde bu soru hâlâ bastırılmaktadır. Çünkü “neden yoksulluk var?” sorusu, doğrudan güç ilişkilerini hedef alır. Bilimsel sıçramayı mümkün kılan özgür düşünce, burada durdurulduğunda toplumsal ilerleme de durur.

Son üç yüz yıldaki bilimsel sıçrama, teknolojik bir tesadüf değil; zihinsel bir devrimdir. Özgür düşünce, bilimin şartı olmanın ötesinde, bilimin insanlıkla bağını kuran tek zemindir. Dogmadan kopamayan toplumlar teknoloji üretebilir; ancak yön duygusunu kaybeder. Bugün dünya, yalnızca daha fazla bilim değil, daha fazla özgür sorgulama ihtiyacıyla karşı karşıyadır.

 [1] Steven Pinker, Enlightenment Now: The Case for Reason, Science, Humanism, and Progress, Viking, 2018, s. 42–47. Pinker, bilimsel ve teknolojik ilerlemenin tarihsel olarak kademeli ancak algısal olarak ani olduğunu vurgular. 

[2] .Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery, Routledge, 1959, s. 36–39. Popper, bilimin doğrulanmak için değil, yanlışlanmak için var olduğunu ve bu yaklaşımın modern bilimin temelini oluşturduğunu belirtir.

[3]Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, Viking Press, 1963, s. 275–280. Arendt, totaliter rejimlerde bilimin etik sorgulamadan koparılmasını ve sonuç olarak teknik yetkinlik ile felaket arasındaki çelişkiyi analiz eder.

[4] Noam Chomsky, Power and Responsibility: Intellectuals, Scientists and Society, Pantheon Books, 1977, s. 102–106. Chomsky, otoriteye bağlı ortamda bilimin değil yalnızca verimliliğin geliştiğini tartışır.

 [5] Joseph E. Stiglitz, Globalization and Its Discontents, W. W. Norton & Company, 2002, s. 67–72. Stiglitz, günümüz küresel ekonomisinde sorunların üretim değil, dağıtım kaynaklı olduğunu ve bunun özgür düşünce ile doğrudan ilişkili olduğunu belirtir.